Trong tâm của mỗi người, có năm căn lành thuộc về tâm, gồm: tín căn, tấn căn, niệm căn, định căn và tuệ căn. Đây là năm căn lành mà người học Phật cần phải làm tăng trưởng và sung mãn. Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu về “niệm căn” qua một cuộc trò chuyện giữa vua Mi-lan-đà và Tỳ-kheo Na-tiên với bài giảng “Niệm là gì? Cách niệm để được Phật độ?” của Sư Phụ Thích Trúc Thái Minh.
Niệm là gì?
Trước khi đi sâu vào tìm hiểu về niệm căn, Sư Phụ Thích Trúc Thái Minh đã giải thích về khái niệm của niệm. “Niệm là ghi nhớ, nhớ nghĩ. Niệm Phật là nhớ nghĩ về Phật, nhớ tưởng, nghĩ tới Phật, gọi là niệm. Chúng ta niệm cha, niệm mẹ là ngồi đây mà nhớ về cha, về mẹ. Chữ niệm có nghĩa là nghĩ nhớ, khắc ghi” – Sư Phụ giải thích.
Trong Hán tự, chữ “niệm” bao gồm bộ “kim” và bộ “tâm”. Sư Phụ giảng giải thêm: “Chữ niệm trên có bộ kim, bên dưới là bộ tâm tức là tâm trong thời hiện tại. Kim tức là hiện tại, là bây giờ. Cái tâm hiện tại đó gọi là Niệm”.
Nhắc nhở tâm và “cầm nắm” tâm là công dụng của niệm
Trong cuộc trò chuyện với vua Mi-lan-đà về hành tướng của niệm, Đại đức Na-tiên đã khẳng định rằng, niệm có hai chức năng: “Thứ nhất là nhắc nhở tâm, thứ hai là giúp tâm cầm nắm.” Hãy cùng tìm hiểu chi tiết về hai chức năng này của niệm qua lời giảng của Sư Phụ Thích Trúc Thái Minh để áp dụng trong cuộc sống và trong tu tập.
#1 Niệm có chức năng là nhắc nhở tâm
Về chức năng thứ nhất của niệm, Đại đức Na-tiên chỉ dạy: “Bất cứ một pháp nào phát sinh lên, niệm có bổn phận nhắc nhở tâm ghi nhận pháp ấy. Ghi nhận một cách thuần túy, khách quan”.
Sư Phụ Thích Trúc Thái Minh giải thích: “Ví dụ ngọn nến cháy bùng lên, thì đó là một pháp phát sinh ra, mình ghi nhận điều đó là niệm”. Chức năng thứ nhất của niệm là nhắc nhở tâm ghi nhận những pháp ngoại cảnh hoặc trong tâm phát sinh lên.
#2 Giúp tâm “cầm nắm” là chức năng thứ hai của niệm
Khi nói về chức năng “cầm nắm” của niệm, Đại đức Na-tiên giải thích: “Một pháp phát sinh lên, niệm không những nhắc nhở tâm ghi nhận pháp ấy mà còn “cầm nắm” trọn vẹn cái thiện, cái ác ấy nữa. Các pháp như Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Ngũ căn, Ngũ lực… nghĩa là ba bảy trợ đạo phẩm, tứ vô lượng tâm cũng phải được hiểu như vậy”.
Sư Phụ chia sẻ: “Niệm không chỉ là ghi nhớ mà còn cầm nắm trọn vẹn pháp ấy. Ví dụ ông gác cổng đó, ông không chỉ đứng một chỗ, biết người vào, người ra, mà còn bám sát, theo dõi được. Xem người này vào trong thành đi đâu, hành tung thế nào. Chứ không phải chỉ đứng một chỗ theo dõi không. Chức năng của niệm còn phải có chức năng bám sát, nắm được nó, túm được nó.”
Thế nào là chính niệm và tà niệm?
Trong đạo Phật, niệm được chia thành hai loại: chính niệm và tà niệm. Vậy chính niệm và tà niệm là gì?
Chính niệm là gì?
Trong bài giảng, Sư Phụ Thích Trúc Thái Minh giải thích về chính niệm: “Chính niệm là niệm về Pháp của Phật, niệm giới, niệm thí, niệm Thiên, niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, Tứ niệm xứ, đấy là những chính niệm. Niệm về hơi thở, niệm về thân, niệm về cảm thọ, tứ niệm xứ, đấy là chính niệm. Chúng ta thực hành chính niệm thì sẽ đi đến chính quả”. Tổng quát lại, niệm nào có động cơ dẫn đến ly tham, ly sân, ly si thì đó là chính niệm.
Tà niệm là gì?
Sư Phụ Thích Trúc Thái Minh giải thích về tà niệm: “Tà niệm là nhớ nghĩ về những điều tà bậy, không chân chính. Nghĩ những chuyện tà dâm, nghĩ những chuyện lừa đảo, dối trá, nghĩ những chuyện ác hại người. Đấy là tà niệm”. Tựu chung lại, niệm nào có động cơ do tham, sân, si chi phối thì đó là niệm tà.
Chính niệm là sợi dây kết nối trong Bát Chính Đạo
Sau khi giảng về chính niệm và tà niệm, Sư Phụ khuyên đại chúng nên thực tập tư duy theo chính niệm để trang nghiêm và tiến đạo. Người không tư duy theo chính niệm, để tà niệm chi phối thì khó tiến đạo. Sư Phụ chia sẻ: “Chính niệm là một căn lành của chúng ta. Chính niệm là cốt lõi trong Pháp tu tập. Người tu tập phải thực tập chính niệm. Cho nên trong nhà thiền thường hay nói là chính niệm, tỉnh giác. Chúng ta thường bị đánh mất chính niệm chạy theo tà niệm. Chạy theo tà niệm nên mới khởi niệm sân si lên, rồi khởi tất cả những phiền não lên. Cho nên chúng ta phải thực tập chính niệm. Bắt đầu bước đến cổng chùa là nhớ: “À, đến chùa là phải trang nghiêm, phải chính niệm, phải tỉnh giác, phải cẩn thận, từng hành động, từng lời nói, việc làm”. Đến chùa lắng lòng thanh tịnh trang nghiêm thân tâm tỉnh giác là có công đức. Cho nên chính niệm là một chất liệu rất quan trọng trong việc tu tập. Thiếu chính niệm không thể tu tập được. Trong Bát Chính Đạo, chính niệm là sợi dây nối kết tất cả những cái khác lại. Không có chính niệm tức là tà niệm, là tán loạn là chúng ta không thể nào tu tập được. Người thường tà niệm thì không vào được đạo. Cho nên đại chúng nhớ phải thực tập chính niệm. Chính niệm là căn lành, là một trong năm thiện căn chúng ta phải tu tập”.
Niệm thế nào để được Phật độ?
Đối với người đệ tử Phật, điểm tựa tâm linh vững chắc nhất chính là từ nơi Tam Bảo. Khi gặp khó khăn, bế tắc, được nương tựa vào Tam Bảo và nghe những lời Phật dạy, mọi chướng ngại, khó khăn đều có thể vượt qua. Trong bài giảng, Sư Phụ chia sẻ về bản chất của việc độ chúng sinh trong mình là: “Lấy niệm chính để độ niệm tà”.
Để hiểu rõ hơn, Sư Phụ lấy ví dụ về việc có suy nghĩ nản chí khi đến ngày học Pháp mà trời mưa rét. Sư Phụ nói: “Hôm nay, đại chúng có niệm đi chùa học: ‘Rét thế này tôi cũng đi để trừ niệm lười biếng!’ Đấy là niệm chính, trừ cái lười biếng. Chứ hôm nay, không đi chùa theo cái niệm là: ‘Thôi, hôm nay vắng mình không có sao. Rét thế này thôi, mình ở nhà, để bảo đảm sức khỏe để còn tu lâu dài’. Cái niệm ấy là niệm tà. Nhưng mình nghe lời Phật dạy là tinh tấn, khó khăn, gian khổ phải quyết vượt qua. Y theo lời Phật dạy thì đây chính là Phật độ luôn niệm tà. Phật này là Phật ở trong ta, độ luôn niệm tà đấy. Còn đợi Phật ở phương Tây đến thì có khi xa; hay đợi Phật ở trên chùa về độ mình thì xa, mà phải Phật ngay trong tâm này. Cho nên trong kinh thường dạy là: Thiện tri thức ở xa không độ được, mà phải thiện tri thức ngay trong tâm mình. Làm thế nào để khơi dậy được thiện tri thức trong tâm mình thì phải học Pháp Phật mới độ được”.
Từ những lời dạy trên, chúng ta hiểu rằng, trong tâm mình có chính niệm và tà niệm. Chính niệm được tăng trưởng và thành tựu dựa trên giáo Pháp và lời dạy của Đức Phật. Nếu chính niệm vững mạnh, kiên cố thì sẽ độ được những niệm bất thiện trong mình.
Sư Phụ cũng chia sẻ thêm: “Chính niệm trong tâm mình cũng gọi là Phật phân thân. Đức Phật phân thân vào trong tâm mình độ chúng sinh tà mê trong tâm mình. Vậy phải làm sao có Phật phân thân? Phải khơi dậy được cụ Phật trong tâm mình, độ cho mình. Đợi thiện tri thức bên ngoài cứu mình không nổi, không kịp. Trong tâm mình khởi niệm bất thiện rất nhanh, mình dễ theo nó ngay. Không ai chạy đến cứu mình kịp cả, lúc ấy chỉ có Phật trong tâm mình mới cứu được mình thôi. Nếu ngay lúc ấy có ông Phật thường trực ở trong tâm mình xuất hiện bảo: ‘Không được! Dừng ngay cái niệm này!’ Dừng được nó, tức là Phật độ mình trong tâm mình đấy. Cho nên cuộc đấu tranh độ chúng sinh ngay trong tâm mình là như vậy”. Theo Sư Phụ, người tu Phật cần phải khơi dậy vị Phật ngay trong tâm của mình. Nếu vị Phật trong tâm luôn thường trực, sẽ giúp giải quyết những tâm bất thiện trong từng niệm của mình. Khi những tâm niệm bất thiện được giải quyết, tâm niệm thiện lành sẽ tăng trưởng. Từ đó, hành động, lời nói và việc làm cũng trở nên thiện theo.
Trên đây là bài viết về hành tướng của niệm dựa trên bài giảng của Sư Phụ Thích Trúc Thái Minh. Hy vọng rằng, thông qua bài viết này, quý Phật tử sẽ hiểu được bản chất của niệm, chính niệm và tà niệm. Từ đó, chúng ta biết cách làm tăng trưởng chính niệm, kiểm soát tà niệm và áp dụng vào cuộc sống cũng như trên con đường học Phật.
Tác giả: Hạnh Hòa
