Trong chương trình môn Ngữ văn lớp 7, chúng ta được tiếp cận với biện pháp chơi chữ. Nhưng chơi chữ là gì? Làm thế nào để chơi chữ? Và có những ví dụ chơi chữ nào? Trong bài viết này, chúng tôi sẽ giải đáp những câu hỏi trên và chia sẻ với Quý vị những thông tin hữu ích về nghệ thuật này.
Khái niệm chơi chữ
Chơi chữ là một biện pháp sử dụng những âm và nghĩa của từ ngữ để tạo ra sắc thái dí dỏm, hài hước, từ đó làm cho câu văn trở nên hấp dẫn và thú vị. Chơi chữ có thể được sử dụng trong cuộc sống hàng ngày, trong văn thơ và đặc biệt là trong thơ văn trào phúng, câu đối, câu đố,…
Các lối chơi chữ
Có nhiều lối chơi chữ khác nhau, ví dụ như:
- Sử dụng từ ngữ đồng âm: sử dụng các từ có cách phát âm giống nhau nhưng có nghĩa hoàn toàn khác nhau. Lối chơi này thường mang hàm ý châm biếm và đả kích.
- Sử dụng lối nói lái: nói lái là cách ngược lại câu chữ, tạo ra hiệu ứng châm biếm, mỉa mai hoặc bông đùa. Đây là một lối chơi chữ phổ biến trong văn thơ, tục ngữ.
- Sử dụng điệp âm: sử dụng âm tiếng để tạo ra hiệu ứng hoặc tạo ra những hình ảnh đặc biệt trong văn thơ.
- Sử dụng từ ngữ gần nghĩa: sử dụng từ có nghĩa tương tự nhau để tạo ra hiệu ứng chơi chữ.
Dưới đây là một số ví dụ cụ thể:
Thứ nhất: Dùng từ ngữ đồng âm (gần âm)
Ví dụ:
- Sánh với Na-va “ranh tướng” Pháp.
- Tiếng tăm nồng nặc ở Đông Dương.
Thứ hai: Dùng lối nói lái
Ví dụ:
- Con cá đối bỏ trong cối đá,
- Con mèo cái nằm trên mái kèo,
- Trách cha mẹ nghèo, anh nỡ phụ duyên em.
Thứ ba: Dùng điệp âm
Ví dụ:
- Mênh mông muôn mẫu một màu mưa
- Mỏi mắt miên man rong cối đa, mãi mịt mờ.
Thứ tư: Dùng từ ngữ gần nghĩa
Ví dụ:
- Bà Đồ Nứa đi võng đòn tre, đến khóm trúc thở dài hi hóp,
- Trời mưa đất thịt trơn như mỡ, dò đến hàng nem chả muốn ăn.
Bài tập về chơi chữ
Bài tập 1: Trong bài thơ trên, tác giả đã sử dụng các lối chơi chữ nào?
- Liu điu, hổ lửa, mai gầm, ráo, lằn, lưng, lổ… là tên các loài rắn.
- Lối chơi chữ thứ hai sử dụng từ ngữ đồng âm: liu điu và rắn.
Bài tập 2: Mỗi câu sau đây có những tiếng nào chỉ các sự vật gần gũi nhau? Cách nói này có phải là chơi chữ không?
- Trời mưa đất thịt trơn như mỡ, dò đến hàng nem chả muốn ăn.
- Bà đồ Nứa, đi võng đòn tre, đến khóm trúc, thở dài hi hóp.
Các tiếng trong câu đều chỉ những sự vật gần gũi nhau. Cách nói này cũng là một lối chơi chữ.
Bài tập 3: Sưu tầm một số cách chơi chữ trong sách báo.
Bài tập 4: Trong bài thơ Bác Hồ đã dùng lối chơi chữ như thế nào?
Trong bài thơ “Cảm ơn bà biếu gói cam”, Bác Hồ đã chơi chữ bằng cách sử dụng từ “cam” có nghĩa gần nhau. Đây là một ví dụ về chơi chữ đồng âm.
Chơi chữ là một nghệ thuật thú vị và đặc biệt, khi được áp dụng một cách sáng tạo và thông minh, nó có thể tạo ra những hiệu ứng lạ mắt và hài hước trong ngôn từ. Hãy thử tìm hiểu và áp dụng chơi chữ vào cuộc sống và sáng tác của bạn nhé.
Đọc thêm về nghệ thuật chơi chữ tại Trường Trung Cấp Việt Hàn (VKI).
