Giới thiệu
Hãy cùng chúng tôi khám phá và hiểu về khái niệm “chánh niệm” trong phật giáo một cách thú vị và mới lạ. Trên sách báo, tạp chí và trong các băng giảng, chúng ta thường nghe nhiều người nói về chánh niệm và mỗi người lại có những cách hiểu khác nhau về nó.
Chánh niệm là gì?
Trước tiên, hãy khám phá một số cách hiểu sai về chánh niệm. Một số người cho rằng chánh niệm chỉ đơn giản là tỉnh thức trong giây phút hiện tại, nhưng thực tế chánh niệm không đồng nghĩa với tỉnh thức. Nếu chúng ta chỉ tập trung niệm, chú tâm một cách liên tục mà không để ý đến các khía cạnh khác, chúng ta sẽ không thể đạt được sự tỉnh thức hoàn hảo. Điều này là sai lầm đầu tiên.
Có người nghĩ rằng chánh niệm chỉ đơn giản là biết rõ hơi thở vào ra, nhưng thực tế chánh niệm không đồng nghĩa với tuệ tri. Chánh niệm không chỉ là việc nhìn thấy và biết rõ mà còn liên quan đến tỉnh giác và tuệ giác. Điều này là sai lầm thứ hai.
Một số người cho rằng chánh niệm chỉ đơn thuần là sự tỉnh giác và biết rõ các pháp một cách toàn diện, nhưng thực tế chánh niệm không đồng nghĩa với việc biết rõ. Biết rõ là chức năng của chánh tư duy và chánh kiến, trong khi chánh niệm chỉ là sự ghi nhận và chú tâm đúng. Điều này là sai lầm thứ ba.
Một lần khác, có người nói rằng chánh niệm là quán thân thọ tâm pháp, nhưng thực tế chánh niệm không đồng nghĩa với quán hay chức năng của tuệ. Chánh niệm không chỉ đơn thuần là sự quán, mà còn có tác dụng của tuệ và minh sát. Điều này là sai lầm thứ tư.
Có người nghĩ rằng chánh niệm giúp chúng ta kết nối với mọi người xung quanh, nhưng thực tế chúng ta cần có một tâm khởi đi để có thể kết nối. Vấn đề này còn chưa được giải đáp một cách rõ ràng. Điều này là sai lầm thứ năm.
Một người nói rằng chánh niệm giúp chúng ta nhận ra niềm đau, nỗi khổ và chuyển hóa chúng, nhưng thực tế chánh niệm không đồng nghĩa với việc nhận diện. Nhận diện là chức năng của chánh tư duy và chánh kiến, trong khi chánh niệm chỉ đơn thuần là việc ghi nhận và chú tâm đúng. Điều này là sai lầm thứ sáu.
Chánh niệm là ghi nhận và chú tâm đúng
Để hiểu rõ hơn về chánh niệm, chúng ta cần tìm hiểu từ “chánh niệm” được dịch từ sammā sati. Sati có nghĩa là niệm và trong tiếng Hán, niệm được viết là bộ kim kết hợp với chữ tâm. Kim trong tiếng Hán có nghĩa là hiện tại, vì vậy niệm có nghĩa là ghi nhớ những điều đang diễn ra trong hiện tại. Trên thực tế, sati trong Pāḷi có nghĩa tương đối chính xác là sự nhớ, ghi nhớ và ghi nhận.
Vậy sammā là gì? Đa số mọi người dịch sammā là chánh, chơn, đúng… nhưng chúng ta có thể thấy rằng chánh niệm không chỉ đơn giản là chơn, chánh hoặc đúng. Ngoài nghĩa chính là chánh, chơn, sammā còn có nghĩa đúng đắn, thích hợp, một cách hoàn toàn và toàn diện. Điều này có nghĩa là chánh niệm phải hiểu và nhìn nhận một cách chân xác về đối tượng, bất kể đẹp hay xấu, méo hay tròn, thiện hay ác.
Chánh niệm và chánh kiến
Khi chúng ta đạt được chánh niệm – chánh niệm trọn vẹn, chúng ta sẽ tức khắc trở thành người có chánh kiến. Điều này được gọi là “chánh niệm rốt ráo” vì chúng ta không chỉ có chánh niệm mà còn có chánh kiến.
Ví dụ, hãy tưởng tượng chúng ta là một người canh cửa. Với vai trò này, chúng ta phải ghi nhận và chú tâm đúng cho mọi vật thể đi vào và ra khỏi cửa. Chúng ta chỉ cần đứng tại cửa và ghi nhận, chú tâm một cách trọn vẹn. Chúng ta không nên thấy rõ, biết rõ hoặc phân biệt người này và người kia.
Tại sao lại như vậy? Bởi vì thấy rõ, biết rõ là chức năng của người có chánh kiến và phân biệt hoặc yêu ghét là chức năng của người có chánh tư duy. Hai chức năng này không nên được lẫn lộn với nhau.
Chúng ta có thể thấy chánh niệm như thế nào?
Hãy cùng xem một số ví dụ để hiểu rõ hơn về chánh niệm. Một ví dụ đơn giản là khi chúng ta nhìn vào gương để thấy mặt mình. Để thấy mặt mình rõ ràng, chúng ta cần cầm gương một cách vững vàng và không nghiêng chao. Chính chánh niệm giúp chúng ta giữ trạng thái vững vàng, không nghiêng chao, trong khi chánh kiến là sự thấy rõ và nhìn nhận mặt gương một cách chân thực.
Một ví dụ khác là khi chúng ta ghi nhận và chú tâm đúng với các khía cạnh của cuộc sống. Khi chúng ta có chánh niệm và chú tâm đúng, chúng ta sẽ thấy biết và nhìn nhận mọi thực tại như thực, bất kể nó là tốt hay xấu, thiện hay ác. Chánh niệm giúp chúng ta nhìn nhận thực tại một cách trọn vẹn và chính xác.
Chánh niệm và hành trang trên con đường diệt khổ
Tóm lại, khi ta đã có Ngữ, Nghiệp và Mạng tương đối “đàng hoàng”, ta chỉ cần sử dụng tinh tấn, chánh niệm và tỉnh giác để lên đường. Chánh niệm đại diện cho nhóm tâm (niệm, định), trong khi tỉnh giác đại diện cho nhóm trí (kiến, tư duy). Đây là những hành trang quan trọng trên con đường diệt khổ.
Không cần nói nhiều về tinh tấn và sự quyết tâm trong việc tu hành, vì trong chánh niệm và tỉnh giác đã tồn tại sẵn sự tinh cần. Chính chánh niệm và tỉnh giác đủ để đại diện cho Đạo Đế, con đường giải thoát. Chánh niệm và tỉnh giác là công cụ, là tư lương để chúng ta trở về quê hương thật sự.
Kết luận
Với việc hiểu đúng về chánh niệm, chúng ta có thể thấy rằng chánh niệm là sự ghi nhận và chú tâm đúng. Chánh niệm giúp chúng ta nhìn nhận cuộc sống một cách trọn vẹn và chân xác. Trong con đường giải thoát, chúng ta chỉ cần sử dụng chánh niệm và tỉnh giác để tiến tới. Hãy để chánh niệm và tỉnh giác trở thành hành trang đồng hành trên con đường diệt khổ của chúng ta.
Trích: Minh Đức Triều Tâm Ảnh (Sīlaguṇa-Mahāthera), NHẶT LÁ RỪNG XƯA, Tủ sách Huyền Không Sơn Thượng, Huế (Phật lịch 2558 – 2015)
